از تجربیات جهانی تا مدل‌های معتمد مالیاتی در ایران

مقدمه:

در سال‌های اخیر، تحول دیجیتال در سیستم‌های مالیاتی جهانی، به‌ویژه در کشورهای توسعه‌یافته، تأثیرات چشمگیری بر نحوه جمع‌آوری مالیات‌ها، تعامل با مؤدیان و ارائه خدمات به آن‌ها گذاشته است. این تحولات نه‌تنها موجب افزایش دقت و سرعت در فرایندهای مالیاتی شده، بلکه امکان تسهیل و بهبود دسترسی به خدمات مالیاتی را برای مؤدیان فراهم کرده است. استفاده از فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی، کلان‌داده‌ها، پردازش ابری و APIها باعث تغییرات اساسی در نحوه کارکرد نظام‌های مالیاتی شده و می‌تواند به کاهش هزینه‌ها و خطاهای انسانی کمک کند.

در این میان، شرکت‌های معتمد مالیاتی (TSP:Tax Service provider)، به‌ویژه در کشورهای درحال‌توسعه، نقش حیاتی در ارائه خدمات مالیاتی به مؤدیان ایفا می‌کنند. این شرکت‌ها که به‌عنوان مهم‌ترین واسطه‌ها در ارتباط با ادارات مالیاتی فعالیت می‌کنند، در واقع پل ارتباطی میان مؤدیان و دولت هستند و باید از فناوری‌های روز برای بهبود کارایی و دقت در خدمات خود استفاده کنند.

در ایران، شرکت‌های معتمد مالیاتی از جمله فناپ رهام، به‌عنوان یکی از پیشگامان در زمینه ارائه خدمات مالیاتی از طریق سامانه‌های دیجیتال، به‌طور خاص به ارائه راهکارهای نرم‌افزاری، سخت‌افزاری و سامانه‌ای برای کسب‌وکارها جهت انطباق با قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان پرداخته‌اند. این شرکت‌ها با استفاده از فناوری‌های نوین، سعی در تسهیل روند ثبت و صدور، پردازش، نگهداشت و ارسال صورت‌حساب‌ها و گزارش‌های مالیاتی دارند.

در این مقاله، ابتدا به بررسی دو گزارش‌ معتبر جهانی در زمینه تحول دیجیتال در سیستم‌های مالیاتی پرداخته و سپس به تحلیل وضعیت موجود در ایران و چالش‌ها و فرصت‌های پیشِ‌َروی شرکت‌های معتمد مالیاتی خواهیم پرداخت. هدف این مقاله، ارائه راهکارهایی برای بهره‌برداری از فناوری در بهبود فرایندهای مالیاتی در ایران است.

تحول دیجیتال در نظام‌های مالیاتی جهانی:

گزارش: PwC  تحول دیجیتال در مالیات ستانی

در گزارش اخیر PwC[i] با عنوان “Global Reframing Tax Survey 2025”، از تغییرات عمده‌ای که فناوری‌های نوین در سیستم‌های مالیاتی جهانی به وجود آورده‌اند، صحبت شده است. این گزارش شامل پژوهشی کمی و کیفی است که از پاسخ‌دهندگان در سازمان‌هایی از ۴۷ کشور و بخش‌های مختلف گردآوری شده است. در این مطالعه، نظرسنجی کمی از ۱۲۰۵ مدیر ارشد انجام شد که بیش از ۸۰٪ آن‌ها در حوزه‌های مالیات یا مالی فعالیت داشتند و همچنین ۱۱ مصاحبه عمیق نیز صورت گرفت. موضوعات مطرح‌شده شامل بازآفرینی مدل کسب‌وکار، تحول سازمانی، هوش مصنوعی مولد (GenAI)، حاکمیت و مدیریت ریسک، تطبیق مالیاتی، منابع انسانی/نیروی کار، و مالیات‌های جدید بودند. این مجموعه پژوهشی، چالش‌های پیش روی مدیران مالیاتی و نقش مالیات در استراتژی کسب‌وکار را روشن می‌سازد. این گزارش به وضوح نشان می‌دهد که فناوری اطلاعات و هوش مصنوعی در حال تغییر شکل نحوه جمع‌آوری مالیات‌ها و تعامل با مؤدیان هستند.

نکات کلیدی گزارش:

فناوری‌های نوین در مالیات ستانی:

• حدود ۵۶٪ از پاسخ‌دهندگان اعلام کرده‌اند که فناوری‌های نوظهور مانند هوش مصنوعی مولد (GenAI)، الگوریتم‌های یادگیری ماشین و دستیارهای مجازی در فرایندهای مالیاتی آن‌ها تحول ایجاد کرده‌اند.
• فناوری‌های جدید نه‌تنها دقت جمع‌آوری مالیات را افزایش داده‌اند، بلکه به کاهش خطاها و تسهیل فرایندهای پیچیده کمک کرده‌اند.
• کمبود مهارت‌های مالیاتی و تکنولوژیکی:

• ۹۵٪ از مدیران مالیاتی اظهار داشته‌اند که تیم‌های آن‌ها با کمبود مهارت‌های لازم در زمینه فناوری‌های نوین، از جمله هوش مصنوعی، تحلیل داده‌ها و تخصص‌های مالیاتی جدید روبرو هستند.

این موضوع نشان می‌دهد که برای پیاده‌سازی مؤثر فناوری‌های جدید در سیستم‌های مالیاتی، باید آموزش‌های تخصصی و ارتقای مهارت‌ها به یکی از اولویت‌ها تبدیل شود.

برون‌سپاری فعالیت‌ها:

• ۸۰٪ از سازمان‌ها قصد دارند در سه سال آینده برخی از فرایندهای مالیاتی خود را به خارج از سازمان (برون‌سپاری) واگذار کنند.

1. پشتیبانی خارجی می‌تواند به بازطراحی عملکردها و وظایف کمک کرده، بهره‌وری را افزایش دهد و از طریق تحول مدل عملیاتی به رشد برسد. در واقع، تحقیقات PwC نشان می‌دهد که شرکت‌هایی که از شراکت‌های خدمات مدیریت‌شده (MSP) برای پر کردن شکاف‌های قابلیت استفاده می‌کنند، معمولاً عملکرد بهتری نسبت به شرکت‌هایی دارند که عمدتاً از  MSPها برای کاهش هزینه‌ها استفاده می‌کنند. این روند نشان‌دهنده تلاش سازمان‌ها برای کاهش هزینه‌ها و افزایش کارایی است، با این حال، این برون‌سپاری باید با توجه به الزامات قانونی و امنیت اطلاعات انجام شود.
2. آمادگی برای مقررات جدید:

• درحالی‌که بسیاری از سازمان‌ها در حال پذیرش فناوری‌های جدید هستند، تنها ۴۳٪ از پاسخ‌دهندگان احساس می‌کنند که برای پیاده‌سازی مقررات جدید مالیاتی، مانند ستون دوم (Pillar Two)[ii]، آماده‌اند. این نشان می‌دهد که پذیرش فناوری‌ها و تطبیق با قوانین جدید می‌تواند چالش‌هایی را به همراه داشته باشد.

رشد سریع هوش مصنوعی، چشم‌انداز مهارت‌ها را دگرگون کرده و سازمان‌ها باید به‌سرعت خود را با این تغییرات تطبیق دهند. «شاخص مشاغل هوش مصنوعی» شرکت PwC نشان می‌دهد که هوش مصنوعی هم‌اکنون در حال ایجاد یک انقلاب بهره‌وری است و تقاضا برای دانشمندان داده، متخصصان فناوری و رهبران استراتژیک به‌سرعت در حال افزایش است. علاوه بر این، بسیاری از کارکنان مشتاق به ارتقای مهارت‌های خود هستند و به ظرفیت ابزارهایی مانند هوش مصنوعی مولد (GenAI) برای افزایش بهره‌وری کاری‌شان پی برده‌اند. بخش‌های مالیاتی بسیاری (شاید حتی اکثر آن‌ها) با شکاف‌های قابل‌توجهی در مهارت‌های سنتی مالیاتی و همچنین مهارت‌های نوظهور مواجه‌اند. این گزارش به‌وضوح نشان می‌دهد که تغییرات سریع در فناوری، به‌ویژه در زمینه‌های هوش مصنوعی و تحلیل داده‌ها، در حال تغییر شکل فرایندهای مالیاتی در سطح جهانی هستند.

تحولات سریع در فضای مالیاتی امروز، مدیران را وادار کرده تا نگاهی دوباره به نحوه مدیریت مالیات در سازمان خود بیندازند و بررسی کنند که استراتژی مالیاتی آن‌ها تا چه اندازه با اهداف تجاری‌شان هم‌راستا است. اکنون انتظار می‌رود مالیات نقشی استراتژیک ایفا کند: ۹۰٪ از پاسخ‌دهندگان گفته‌اند که سازمانشان در حال اجرای یک تحول راهبردی در کسب‌وکار است یا برای آن برنامه‌ریزی کرده و به همین نسبت، در ۹۰٪ از این موارد، واحد مالیاتی نیز درگیر این فرایند شده. بااین‌حال، بسیاری از رهبران کسب‌وکار همچنان به مالیات صرفاً به‌عنوان یک مرکز هزینه نگاه می‌کنند، نه یک قابلیت استراتژیک با ظرفیت تحول‌آفرینی.

گزارش: OECD  استفاده از فناوری در تحول مالیات ستانی

در گزارش اخیر  OECD[iii] با عنوان “Tax Administration 2024”,  تأکید زیادی بر تحول دیجیتال و استفاده از فناوری‌های نوین در فرایندهای مالیاتی شده است. گزارش «مدیریت مالیات ۲۰۲۴» دوازدهمین نسخه از سری اطلاعات مقایسه‌ای سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) در زمینه مدیریت مالیات است. این نسخه شامل حجم گسترده‌ای از داده‌ها و اطلاعات دیگر است که با هدف استفاده تحلیلگران حوزه مدیریت مالیات تهیه شده تا آن‌ها بتوانند طراحی و نحوه مدیریت سیستم‌های مالیاتی در دیگر حوزه‌ها را درک کرده و مقایسه‌های فرامرزی انجام دهند. ادارات مالیاتی کارایی و اثربخشی خود را افزایش داده و حفظ کرده‌اند، به‌ویژه با نگاه به فرصت‌های موجود برای اتخاذ رویکردهای پیشگیرانه‌تر در تأثیرگذاری بر رعایت قوانین مالیاتی توسط مؤدیان. این موضوع اغلب به‌دنبال استفاده بیشتر از تکنولوژی و در پاسخ به انتظارات و نیازهای در حال تغییر مؤدیان بوده است. به‌عنوان‌مثال، ادارات مالیاتی به‌سرعت به پذیرش مدیریت الکترونیکی پرداختند، به‌طوری که امکان ارسال آنلاین اظهارنامه‌های مالیاتی، پرداخت‌های آنلاین و پیش‌پٌرکردن کامل یا جزئی اظهارنامه‌ها فراهم شد. این امر زمانی که نرخ‌های ارسال الکترونیکی اظهارنامه‌ها را بررسی می‌کنیم، به‌وضوح قابل مشاهده است؛ این نرخ‌ها از سال ۲۰۱۴ بین ۱۷ تا ۲۳ درصد افزایش یافته است، درحالی‌که نرخ‌های پرداخت الکترونیکی از سال ۲۰۱۸ حدود ۱۰ درصد افزایش یافته و اکنون به حدود ۹۰ درصد رسیده است. به‌طور مشابه، ادارات مالیاتی برای سال‌ها از نوآوری‌های تکنولوژیکی استفاده کرده‌اند و تعداد اداراتی که از دستیاران مجازی، هوش مصنوعی و رابط‌های برنامه‌نویسی کاربردی (API) استفاده می‌کنند، همچنان در حال افزایش است. به‌عنوان‌مثال، در میان ادارات مالیاتی تحت پوشش این نشریه، استفاده از دستیاران مجازی و هوش مصنوعی از سال ۲۰۱۸ تقریباً دوبرابر شده است. این گزارش بر نقش روزافزون هوش مصنوعی (AI)، کلان‌داده‌ها و پردازش ابری (Cloud Computing) در بهبود دقت، کارایی و شفافیت در فرایندهای مالیاتی تأکید دارد.

نکات کلیدی گزارش:

استفاده از کلان‌داده‌ها برای بهبود تصمیم‌گیری:

• یکی از مهم‌ترین دستاوردهای استفاده از فناوری در نظام‌های مالیاتی، بهره‌برداری از کلان‌داده‌ها برای تحلیل رفتار مالیاتی مؤدیان است.

OECD اشاره می‌کند که مدیریت داده‌ها و تحلیل‌های پیشرفته می‌توانند به ادارات مالیاتی در شناسایی رفتارهای مشکوک، جلوگیری از تخلفات مالیاتی و بهبود سیاست‌گذاری‌ها کمک کنند.

تسریع در فرایندهای مالیاتی با پردازش ابری و اتوماسیون:

• پردازش ابری و اتوماسیون فرایندهای مالیاتی، نظیر ارسال گزارش‌های مالیاتی، به کاهش هزینه‌ها و افزایش سرعت انجام امور مالیاتی کمک می‌کند.
• این فناوری‌ها موجب بهبود شفافیت و پاسخگویی در سیستم‌های مالیاتی می‌شوند و همچنین امکان کنترل بهتر و دقیق‌تر فرایندهای مالیاتی را فراهم می‌کنند.
• استفاده از هوش مصنوعی برای بهبود پیش‌بینی‌ها و تحلیل‌ها:

• در گزارش OECD آمده است که بسیاری از ادارات مالیاتی پیشرفته در حال استفاده از هوش مصنوعی برای پیش‌بینی تغییرات مالیاتی و تحلیل رفتار مؤدیان هستند.
• این امر می‌تواند به کاهش تخطی‌ها و افزایش مطابقت با قوانین مالیاتی کمک کند.
• چالش‌های اصلی در پیاده‌سازی فناوری‌های نوین:

• یکی از چالش‌های بزرگ در پیاده‌سازی فناوری در سیستم‌های مالیاتی، کمبود نیروی انسانی متخصص در زمینه‌های فناوری و مالیات است.
• بسیاری از کشورهای درحال‌توسعه، همچنان با موانع تکنولوژیکی، نبود زیرساخت‌های مناسب و محدودیت‌های قانونی برای استفاده از فناوری‌های نوین روبرو هستند.
• مدیریت ریسک تطابق:

ارزیابی دقت و کامل‌بودن اطلاعات گزارش‌شده توسط مؤدیان برای اطمینان از صحت سیستم مالیاتی حیاتی است. اگرچه این کار معمولاً از طریق بازرسی‌ها انجام می‌شود، اما استفاده از چک‌های الکترونیکی خودکار، اعتبارسنجی‌ها و تطبیق متقابل اطلاعات مؤدیان روبه‌افزایش است. ادارات مالیاتی همچنین رویکردهای خود را در مدیریت ریسک تطابق با افزایش دسترسی به داده‌ها و استفاده از تکنیک‌های جدید علم داده تطبیق می‌دهند. TAS[iv] ۲۰۲۴ به طور دقیق بررسی می‌کند که چگونه ادارات مالیاتی فرایندهای خود را در این حوزه سازمان‌دهی می‌کنند. این کار با بررسی رویکردهای ادارات مالیاتی نسبت به درک و مدیریت ریسک‌های تطابق و برخی از اقداماتی که ادارات برای پیشگیری و رسیدگی به عدم تطابق انجام داده‌اند، صورت می‌گیرد.

وضعیت مالیات ستانی و شرکت‌های معتمد مالیاتی در ایران:

با تصویب و ابلاغ قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان در سال 1398، گام بزرگی به منظور فنآورانه نمودن فرآیند مالیات ستانی در ایران برداشته شد. تحول از نظام مالیاتی سنتی به هوشمند، شفافیت اقتصادی، جایگزین نمودن مودی محوری با ممیز محوری، داده مبنا بودن و اصل بر صحت اطلاعات و کشف فروش پنهان و کاهش اقتصاد سایه از مهمترین اهداف حاکمیت در اجرای این قانون می باشد. بر أساس همین قانون و طی ماده 26 آن، شرکت هایی تحت عنوان معتمد مالیاتی شکل گرفته اند که در حوز هایی چون نصب، راه اندازی، پیکربندی، ارائه پشتیبانی و تامین تجهیزات مورد نیاز صدور صورتحساب الکترونیکی و همچنین صدور، نگهداری، جمع آوری و ارسال اطلاعات این صورتحساب ها به سازمان أمور مالیاتی کشور خدمات ارائه می نمایند. در حال حاضر 16 شرکت معتمد مالیاتی با اخذ مجوزهای لازم مشغول به فعالیت می باشند که شرکت‌ همیار پایش الکترونیک با نام تجاری فناپ رهام نیز بعنوان یکی از این 16 شرکت، در راستای کمک به مدیریت بهتر فرایندهای مالیاتی و رعایت الزامات قانونی گام برداشته‌است.

نکات کلیدی:

پیاده‌سازی سامانه مؤدیان:

1. این سامانه به مؤدیان اجازه می‌دهد تا از طریق پایانه‌های فروشگاهی و سیستم‌های دیجیتال، گزارش‌های مالیاتی خود را ارسال کنند. اجرای قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان چالش‌های زیادی داشته و بسیاری از کسب‌وکارها و سازمان‌ها با مشکلات تطبیق و رعایت قوانین مواجه هستند.
2. چالش‌ها و فرصت‌ها در استفاده از فناوری در مالیات ستانی در ایران:

چالش‌های عمده‌ای که در ایران برای پیاده‌سازی فناوری‌های نوین در سیستم مالیاتی وجود دارد، شامل عدم آشنایی گسترده با ابزارهای دیجیتال و نبود زیرساخت‌های مناسب است. با این حال، فرصت‌های زیادی برای همکاری بیشتر میان شرکت‌های معتمد مالیاتی، ادارات مالیاتی دولتی و فعالین اقتصادی وجود دارد.

چالش‌ها:

1. کمبود زیرساخت‌های فناوری: یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های پیشِ‌روی پیاده‌سازی فناوری‌های نوین در نظام مالیاتی ایران، کمبود زیرساخت‌های فناوری است. بسیاری از سازمان‌های هنوز به شبکه‌های ارتباطی با کیفیت بالا و داده‌های کلان دسترسی ندارند. این امر پیاده‌سازی سیستم‌های پیچیده مالیاتی را دشوار می‌کند.
2. مقاومت در برابر تغییرات: مقاومت به تغییرات یکی دیگر از چالش‌های مهم است. درحالی‌که بسیاری از سیستم‌های مالیاتی در ایران به‌صورت سنتی و دستی عمل می‌کنند، تغییر به سیستم‌های دیجیتال نیازمند تغییرات گسترده در نحوه انجام کار و فرهنگ سازمانی است.
3. کمبود نیروی انسانی متخصص: با توجه به پیشرفت سریع فناوری، نیروی انسانی متخصص در زمینه‌های هوش مصنوعی، تحلیل داده‌ها و مدیریت فناوری‌های مالیاتی کم است. آموزش و پرورش نیروهای متخصص در این حوزه به یکی از نیازهای اساسی تبدیل شده است.
4. چالش‌های قانونی و تنظیمی: تغییرات در قوانین و مقررات مالیاتی، به‌ویژه در قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان، ممکن است به مشکلاتی در هماهنگی فناوری‌ها با مقررات قانونی منجر شود. تطبیق سریع فناوری‌ها با قوانین در حال تغییر نیازمند بازنگری‌های مداوم و همکاری نزدیک میان مقامات مالیاتی و شرکت‌های معتمد است.

فرصت‌ها:

1. افزایش شفافیت و کارایی: استفاده از فناوری‌های دیجیتال در فرایندهای مالیاتی می‌تواند به افزایش شفافیت و کاهش فساد کمک کند. سامانه مؤدیان، به‌عنوان یکی از ابزارهای فناوری در ایران، می‌تواند به نظارت دقیق‌تر بر تراکنش‌ها و جمع‌آوری اطلاعات مالیاتی کمک کند.
2. کاهش هزینه‌ها و زمان: اتوماسیون فرایندهای مالیاتی و استفاده از پردازش ابری می‌تواند به کاهش هزینه‌ها و صرفه‌جویی در زمان کمک کند. این امر به نفع مؤدیان و ادارات مالیاتی است و فرایندهای مالیاتی را تسهیل می‌کند.
3. امکان تجزیه‌وتحلیل داده‌ها برای پیش‌بینی‌ها: با جمع‌آوری داده‌های مالیاتی از مؤدیان و تجزیه‌وتحلیل آن‌ها، می‌توان پیش‌بینی‌های دقیق‌تری در مورد روندهای اقتصادی و رفتار مالیاتی مؤدیان ارائه داد. این تحلیل‌ها می‌توانند به سیاست‌گذاران کمک کنند تا تصمیمات بهتری در زمینه مالیات و بودجه‌ریزی اتخاذ کنند.
4. همکاری بین‌المللی و استانداردسازی: با توجه به تحولات جهانی در عرصه مالیات ستانی، ایران می‌تواند از تجارب بین‌المللی بهره‌برداری کند. همکاری با شرکت‌های بین‌المللی و استفاده از استانداردهای جهانی می‌تواند به بهبود کیفیت خدمات مالیاتی و همسان‌سازی با سایر کشورهای پیشرفته کمک کند.
5. بررسی تطبیقی: مقایسه بین روندهای جهانی و شرایط فعلی ایران در زمینه مالیات ستانی

درحالی‌که مالیات ستانی دیجیتال در سطح جهانی به طور گسترده درحال‌رشد است، ایران نیز گام‌هایی را در این زمینه برداشته است، اما هنوز با چالش‌های قابل‌توجهی روبه‌روست. در اینجا، مقایسه‌ای بین روندهای جهانی و وضعیت کنونی ایران در زمینه مالیات ستانی آورده‌ایم:

الف) روندهای جهانی (طبق گزارش‌های PwC و OECD)

استفاده از فناوری‌های نوین:

در گزارش‌های PwC و OECD، استفاده از فناوری‌های نوین در مالیات ستانی به‌شدت تأکید شده است. کشورهای پیشرفته در حال استفاده از هوش مصنوعی، کلان‌داده‌ها، و پردازش ابری برای تجزیه‌وتحلیل رفتار مالیاتی مؤدیان، پیش‌بینی تخلفات و بهبود فرایندهای مالیاتی هستند.OECD به طور خاص اشاره می‌کند که سیستم‌های مالیاتی دیجیتال به‌سرعت در حال توسعه‌اند، به‌طوری‌که مدیریت داده‌ها، پردازش خودکار و پایش مداوم تراکنش‌های مالی به یکی از ارکان اصلی سیستم‌های مالیاتی تبدیل شده‌اند.

شفافیت و پاسخگویی بیشتر:

OECD  و PwC هر دو به تأثیر مثبت فناوری در افزایش شفافیت و کاهش فساد اشاره دارند. سامانه‌های مالیاتی دیجیتال موجب نظارت دقیق‌تر بر تراکنش‌ها و جمع‌آوری داده‌های قابل اعتماد می‌شوند.

اتوماسیون و کاهش هزینه‌ها:

در سطح جهانی، بسیاری از کشورهای پیشرفته با اتوماسیون فرایندهای مالیاتی توانسته‌اند هزینه‌ها و زمان لازم برای انجام فرایندهای مالیاتی را کاهش دهند. این امر به تسریع و تسهیل در جمع‌آوری مالیات‌ها و ارتقای سیستم‌های مالیاتی کمک می‌کند.

تحول دیجیتال و نقش فناوری در مالیات ستانی

گزارش ۲۰۲۵ PwC نشان می‌دهد که ۹۰٪ از سازمان‌ها در حال اجرای تحول استراتژیک هستند یا برنامه‌ریزی برای آن دارند و در این میان، نقش بخش مالیاتی به‌عنوان یک عامل استراتژیک برجسته شده است. بااین‌حال، تنها ۴۳٪ از پاسخ‌دهندگان احساس می‌کنند که برای مواجهه با تغییرات قانونی جدید آمادگی دارند.

استفاده از هوش مصنوعی و اتوماسیون

بیش از ۵۶٪ از شرکت‌ها گزارش داده‌اند که از مزایای ملموس استفاده از هوش مصنوعی مولد (GenAI) بهره‌مند شده‌اند. همچنین، بیش از ۸۰٪ انتظار دارند که GenAI در سه سال آینده برنامه‌ریزی و استراتژی مالیاتی را متحول کند.

چالش‌های قانونی و تطبیق با مقررات جدید

گزارش OECD در ژانویه ۲۰۲۵ به معرفی “گزارش اطلاعات “[1]GloBE پرداخت که به‌عنوان یک ابزار استاندارد برای تسهیل تطبیق با قوانین GloBE طراحی شده است. این ابزار به مقامات مالیاتی کمک می‌کند تا ارزیابی‌های ریسک مناسبی انجام داده و صحت بدهی‌های مالیاتی شرکت‌ها را بررسی کنند.

ب) شرایط فعلی ایران:

استفاده از فناوری در نظام مالیاتی:

در ایران، سامانه مؤدیان و پایانه‌های فروشگاهی به‌عنوان یکی از گام‌های اولیه در استفاده از فناوری‌های نوین در مالیات ستانی پیاده‌سازی شده‌اند. بااین‌حال، داده‌کاوی و استفاده از هوش مصنوعی برای پیش‌بینی رفتار مالیاتی مؤدیان هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارد. استفاده از پلتفرم‌های دیجیتال و پردازش ابری در فرایندهای مالیاتی ایران درحال‌رشد است، اما هنوز در بسیاری از سازمان‌ها و ادارات دولتی زیرساخت‌های فناوری برای بهره‌برداری کامل از این فناوری‌ها در دسترس نیست.

چالش‌های مقاومتی:

در ایران، تغییر به سیستم‌های دیجیتال با مقاومت فرهنگی و محدودیت‌های زیرساختی روبروست. بسیاری از مؤدیان و ادارات مالیاتی به سیستم‌های سنتی عادت کرده‌اند و انتقال به سیستم‌های جدید نیازمند تغییرات وسیع در فرهنگ سازمانی است.

چالش‌های زیرساختی و نیروی انسانی

همان‌طور که در گزارش OECD ذکر شده است، استفاده از فناوری‌های پیچیده؛ مانند هوش مصنوعی و کلان‌داده‌ها نیازمند نیروی انسانی متخصص است. در ایران، کمبود نیروی انسانی متخصص در زمینه‌های فناوری اطلاعات و تحلیل داده‌ها از جمله موانع اصلی در مسیر تحول دیجیتال نظام مالیاتی ایران محسوب می‌شوند

شرکت‌های معتمد مالیاتی

شرکت‌هایی مانند «فناپ رهام» به‌عنوان شرکت‌های معتمد مالیاتی نقش مهمی در پیاده‌سازی و توسعه سامانه‌های مالیاتی ایفا می‌کنند. این شرکت‌ها می‌توانند با بهره‌گیری از تجربیات جهانی و فناوری‌های نوین، فرایندهای مالیاتی را بهبود بخشند. فناپ رهام به‌عنوان یکی از شرکت‌های معتمد مالیاتی، به مؤدیان خدماتی مانند صدور، پردازش، ارسال و نگهداشت صورت‌حساب‌ها، بررسی تراکنش‌ها و گزارش‌های مالیاتی ارائه می‌دهد. این شرکت با استفاده از راهکارهای نرم‌افزاری و سخت‌افزاری به مؤدیان کمک می‌کند تا الزامات قانونی را رعایت کنند و درعین‌حال هزینه‌ها و زمان فرایندهای مالیاتی را کاهش دهند.

تحلیل تجربیات جهانی و تطبیق آن با شرکت‌های معتمد مالیاتی در ایران

تجربیات جهانی در مالیات ستانی دیجیتال

کشورهایی مانند آلمان، انگلستان، آمریکا و استرالیا به‌سرعت در حال اتوماتیک‌سازی فرایندهای مالیاتی خود هستند. این کشورها از داده‌های کلان برای شناسایی رفتار مالیاتی مؤدیان استفاده می‌کنند و از هوش مصنوعی برای تحلیل و پیش‌بینی تخلفات و تخلفات مالیاتی بهره می‌برند. برای مثال:

• در آلمان، پورتال‌های مالیاتی دیجیتال برای تسهیل ارسال مالیات و گزارش‌ها برای مؤدیان طراحی شده‌اند و استفاده از پردازش ابری باعث بهبود ارتباطات و تسهیل روندهای مالیاتی شده است.
• در انگلستان، سازمان درآمد و گمرک بریتانیا (HMRC)  از هوش مصنوعی برای بهبود تحلیل‌های مالیاتی و شناسایی تخلفات استفاده می‌کند.
• تطبیق تجربیات جهانی با شرکت‌های معتمد مالیاتی ایران

شرکت‌های معتمد مالیاتی در ایران مانند فناپ رهام می‌توانند از تجربیات جهانی برای بهبود فرایندهای خود استفاده کنند. در اینجا، چندین نکته برای تطبیق تجربیات جهانی با وضعیت ایران آورده شده است:

استفاده از داده‌های کلان و هوش مصنوعی:

شرکت‌های معتمد مالیاتی می‌توانند با استفاده از داده‌های تراکنشی که از پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان به دست می‌آید، تحلیل‌هایی برای شناسایی تخلفات و بهبود پیش‌بینی‌ها انجام دهند. این امر به افزایش دقت و شفافیت کمک خواهد کرد.

اتوماسیون فرایندها:

مانند کشورهای پیشرفته، شرکت‌های معتمد مالیاتی در ایران می‌توانند با اتوماسیون فرایندهای مالیاتی و استفاده از پردازش ابری، هزینه‌ها و زمان انجام کارهای مالیاتی را کاهش دهند و تسریع در فرایندهای مالیاتی را فراهم کنند.

آموزش نیروی انسانی متخصص:

همان‌طور که در تجربیات جهانی اشاره شده است، آموزش نیروی متخصص برای استفاده از فناوری‌های نوین یکی از ارکان کلیدی موفقیت است. در ایران، شرکت‌های معتمد مالیاتی باید روی آموزش و پیشرفت مهارت‌های فنی کارمندان و مؤدیان تمرکز کنند تا بتوانند به‌درستی از فناوری‌ها بهره‌برداری کنند.

نتیجه‌گیری و پیشنهادها:

در نتیجه، استفاده از فناوری‌های نوین در مالیات ستانی در سطح جهانی، موجب تحولی چشمگیر در نحوه جمع‌آوری مالیات‌ها، رعایت الزامات قانونی، و افزایش شفافیت شده است. کشورهای پیشرفته مانند آلمان، انگلستان، و آمریکا با بهره‌گیری از هوش مصنوعی، کلان‌داده‌ها، و پردازش ابری توانسته‌اند به‌دقت و سرعت فرایندهای مالیاتی خود افزوده و از خطاهای انسانی جلوگیری کنند. در ایران نیز با نهادهایی همچون مرکز تنظیم مقررات قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان و با کمک شرکت‌های معتمد مالیاتی همچون فناپ رهام، استفاده از فناوری در مالیات ستانی درحال‌رشد است. این شرکت‌ها با پلتفرم‌های دیجیتال و سامانه‌های شخصی‌سازی‌شده در ارتباط با سامانه مؤدیان به دنبال بهبود فرایندهای مالیاتی و رعایت الزامات قانونی هستند. چالش‌هایی مانند کمبود نیروی متخصص، کمبود زیرساخت‌های فناوری و مقاومت در برابر تغییرات هنوز وجود دارند، اما فرصت‌های زیادی نیز برای بهبود سیستم مالیاتی در ایران فراهم است. برای موفقیت در این مسیر، ایران باید آموزش نیروهای متخصص، تقویت زیرساخت‌ها، و همکاری بیشتر با نهادهای بین‌المللی را در اولویت قرار دهد. استفاده از فناوری‌های نوین و تحلیل داده‌ها نه‌تنها باعث بهبود سیستم مالیاتی خواهد شد، بلکه می‌تواند به کاهش فساد، افزایش شفافیت، و تسریع در فرایندهای مالیاتی کمک کند.

• منابع:

📘 ۱. گزارش «بازنگری جهانی مالیات ۲۰۲۵» از PwC

عنوان اصلی Global Reframing Tax Survey 2025:

انتشار: مارس ۲۰۲۵

لینک گزارش: PwC Global Reframing Tax Survey 2025 | PwC

https://www.pwc.com/gx/en/services/tax/reframing-tax-2025.html?utm_source=chatgpt.com

📗 ۲. گزارش «اداره مالیات ۲۰۲۴» از  OECD

عنوان اصلی:  Tax Administration 2024

انتشار:  نوامبر ۲۰۲۴

لینک گزارش: OECD Tax Administration 2024 | OECD

[1] گزارش اطلاعات GloBE که به اختصار GIR (GloBE Information Return) نامیده می‌شود، بخشی از چارچوب حداقل مالیات جهانی (Pillar 2) در طرح BEPS 2.0 سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) است. هدف این گزارش، فراهم کردن اطلاعات لازم برای کشورها به‌منظور ارزیابی رعایت مقررات مالیات حداقل جهانی توسط گروه‌های چندملیتی است

[i] PwC  مخفف PricewaterhouseCoopers  می باشد، یکی از چهار شرکت بزرگ حسابرسی و مشاوره دنیا که به Big Four معروفند (در کنار Deloitte، EY، و  KPMG) در حوزه مالیات، PwC  یکی از مراجع اصلی و معتبر در دنیاست که گزارش‌ها و تحلیل‌های بسیار دقیق و کاربردی درباره روندهای مالیاتی، فناوری‌های نوین در مالیات‌ستانی (مثل e-invoicing، real-time reporting، automation) و سیاست‌های تطبیقی بین کشورها منتشر می نماید.

[ii] مقررات ستون دوم (Pillar Two) بخشی از ابتکار جهانی اصلاح نظام مالیاتی بین‌المللی است که توسط سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) و گروه G20 طراحی شده است. این ابتکار، در قالب یک چارچوب به نام “راه‌حل دو ستونی برای چالش‌های مالیاتی اقتصاد دیجیتال“ ارائه شده که هدفش مقابله با فرار مالیاتی شرکت‌های چندملیتی و تضمین اخذ مالیات منصفانه در سطح جهانی است.

[iii] OECD  مخفف Organization for Economic Co-operation and Development  یا «سازمان همکاری و توسعه اقتصادی» است. این سازمان بین‌المللی از حدود ۳۸ کشور توسعه‌یافته تشکیل شده و هدفش کمک به رشد اقتصادی، بهبود استانداردهای زندگی، تثبیت مالی و حمایت از تجارت آزاد و شفافیت دولتی است. در حوزه مالیات، OECD  یکی از مهم‌ترین نهادهای جهانی است که سیاست‌های بین‌المللی مالیاتی رو تدوین می‌کند.

[iv] TAS مخفف Tax Administration Series هست؛ یعنی سری گزارش‌های اداره مالیات که توسط سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) منتشر می‌شه.